اينكه بشر از آوردن مثل آن عاجز است ، و بعضى ديگرش كه احكام و تكاليف الهيه را بيان مىكند ، آيات اويند ، بدان جهت كه در انسانها ايجاد تقوى نموده ، و آنان را به خدا نزديك مىكند ، و نيز موجودات خارجى آيات او هستند ، بدان جهت كه با هستى خود ، وجود صانع خود را با خصوصيات وجوديشان از خصوصيات صفات و اسماء حسناى صانعشان حكايت مىكنند ، و نيز انبياء خدا و اوليائش ، آيات او هستند ، بدان جهت كه هم با زبان و هم با عمل خود ، بشر را بسوى خدا دعوت مىكنند ، و همچنين چيزهايى ديگر . و بنا بر اين كلمه آيت مفهومى دارد كه داراى شدت و ضعف است ، بعضى از آيات در آيت بودن اثر بيشترى دارند ، و بعضى اثر كمترى ، هم چنان كه از آيه : ( لَقَدْ رَأى مِنْ آياتِ رَبِّه الْكُبْرى ، او در آن جا از آيات بزرگ پروردگارش را بديد ) « 1 » ، نيز بر مىآيد ، كه بعضى آيات از بعضى ديگر در آيت بودن بزرگتر است . از سوى ديگر بعضى از آيات در آيت بودن تنها يك جهت دارند ، يعنى از يك جهت نمايشگر و ياد آورنده صانع خويشند ، و بعضى از آيات داراى جهات بسيارند ، و چون چنين است نسخ آيت نيز دو جور است ، يكى نسخ آن به همان يك جهتى كه دارد ، و مثل اينكه به كلى آن را نابود كند ، و يكى اينكه آيتى را كه از چند جهت آيت است ، از يك جهت نسخ كند ، و جهات ديگرش را بآيت بودن باقى بگذارد ، مانند آيات قرآنى ، كه هم از نظر بلاغت ، آيت و معجزه است ، و هم از نظر حكم ، آن گاه جهت حكمى آن را نسخ كند ، و جهت ديگرش هم چنان آيت باشد . اين عموميت را كه ما از ظاهر آيه شريفه استفاده كرديم ، عموميت تعليل نيز آن را افاده مىكند ، تعليلى كه از جمله ، * ( ( ألَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ، ألَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّه لَه مُلْكُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) ) * الخ بر مىآيد ، چون انكارى كه ممكن است در باره نسخ توهم شود ، و يا انكارى كه از يهود در اين باره واقع شده ، و روايات شان نزول آن را حكايت كرده ، و بالآخره انكارى كه ممكن است نسبت به معناى نسخ بذهن برسد ، از دو جهت است . جهت اول اينكه كسى اشكال كند كه : آيت اگر از ناحيه خداى تعالى باشد ، حتما مشتمل بر مصلحتى است كه چيزى به غير آن آيت آن مصلحت را تامين نمىكند و با اين حال اگر آيت نسخ شود ، لازمه اش قوت آن مصلحت است ، چيزى هم كه كار آيت را بكند ، و آن مصلحت را حفظ كند ، نيست ، چون گفتيم هيچ چيزى در حفظ مصلحت كار آيت را نمىكند ، و نميتواند فائده خلقت را - اگر آيت تكوينى باشد - ، و مصلحت بندگان را - اگر آيت تشريعى باشد - ، تدارك و تلافى

--> 1 - سوره نجم آيه 18